ویژگیهای قرآن در روایات
62 بازدید
موضوع: علوم قرآنی


ویژگیهای قرآن در روایات | هشت روایت جالب در ویژگیهای قرآن

ترجمه نخستین مقدّمه تفسیر «صافی» نوشته: ملّا محسن فیض کاشانی

خلاصه گفتار

قرآن راهنما، نور، هدایت و رهبر است. حقّ و باطل را از هم جدا می‌کند. یاد و یادآور خدا و انیس و همدم تنهائی‌هاست. هر کس به آن چنگ زند نجاتش دهد و هر که بدان پشت نماید به جهنّمش برد، ظاهرش زیبا و باطنش عمیق است. گذشت زمان و انکار منکران آنرا کهنه و باطل نمی‌کند. در آن، اخبار گذشته و آینده و هم چنین احکام خدا وجود دارد]

ویژگیهای قرآن در روایات : روایت اول

عن الصّادق عن أبیه علیهم السّلام قال: قال رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله: (أیها النّاس إنّکم فی دار هدنه و أنتم علی ظهر سفر و السیر بکم سریع و قد رأیتم اللّیل و النّهار و الشّمس و القمر یبلیان کلّ جدید و یقرّبان کلّ بعید و یأتیان بکلّ موعود فاعدّوا الجهاز لبعد المجاز) قال: فقام المقداد بن الأسود فقال: یا رسول اللّه و ما دار الهدنه؟ فقال: (دار بلاغ و انقطاع فإذا التبست علیکم الفتن کقطع اللّیل المظلم فعلیکم بالقرآن فانّه شافع مشفّع و ماحل مصدّق و من جعله أمامه قاده إلی الجنّه و من جعله خلفه ساقه إلی النّار و هو الدّلیل یدلّ علی خیر سبیل و هو کتاب فیه تفصیل و بیان و تحصیل و هو الفصل و لیس بالهزل و له ظهر و بطن فظاهره حکم و باطنه علم، ظاهره أنیق و باطنه عمیق له تخوم و علی تخومه تخوم لا تحصی عجائبه و لا تبلی غرائبه فیه مصابیح الهدی و منار الحکمه و دلیل علی المعرفه لمن عرف الصفه  فلیجل جال بصره و لیبلغ الصفه نظره ینج من عطب و یخلص من نشب فإنّ التفکر حیاه قلب البصیر کما یمشی المستنیر فی الظلمات بالنور فعلیکم بحسن التّخلص و قلّه التّربّص) ۲٫

از امام صادق علیه السلام از پدرش و او از پدرانش روایت است که حضرتش فرمود: از حضرت رسول اکرم صلّی اللّه علیه و آله نقل است که آن حضرت فرمود:

ای مردم، شما در خانه کم دوام و موقّتی هستید و در انتظار سفری که به زودی خواهید داشت. می‌بینید که شب و روز و چرخش آفتاب و ماه هر تازه‌ای را کهنه می‌کند و هر دوری را نزدیک می‌سازد و هر وعده‌ای را وفا می‌نماید.

پس توشه و زاد را آماده سازید که راه بس طولانی است.

امام صادق علیه السلام فرمود: در این هنگام مقداد بن اسود برخاست و عرض کرد ای رسول خدا، خانه کم دوام «هدنه» چیست؟ پس آنحضرت فرمود:

خانه‌ای است که گذرگاه آخرت است و همه از آن جدا خواهند شد. پس اگر فتنه‌ها همانند پاره‌های شب تار شما را فرا گرفت بر شما باد که به قرآن پناه برید که شفاعت آن پذیرفته است و شکایتش مورد قبول واقع می‌گردد. کسی که آن را رهبرش قرار دهد، به بهشتش خواهد برد و آنکه جلوتر از قرآن حرکت کند و آنرا پشت سر خود قرار دهد به دوزخش اندازد. قرآن راهنمائی است که به بهترین راه رهبری کند و کتابی است که تفصیل معارف و بیان حقایق و تحصیل امور را باید از آن جست.

قرآن تمیز دهنده حق و باطل است و کلامی از روی شوخی نمی‌باشد.

ظاهر و باطن دارد، ظاهرش حکم و درونش دانش ژرف است، برونش زیبا و شگفت انگیز است و درونش عمیق می‌باشد. قرآن، دارای ابعادی بی انتهاست و هر کدام از ابعادش نیز ابعادی دارد. مسائل اعجاب انگیزش به شمارش درنیاید و غرائب و عجائبش فرسوده نگردد. چراغ‌های هدایت و مشعل‌های فروزان حکمت در آن باشد. و برای آنکس که با حقایقش آشنا باشد هدایت به سوی معرفت است.

نظاره‌گر بایستی آنرا در چشم انداز خویش قرار دهد و نگاه عمیق خود را به آن دوزد تا از هلاکت رهایی یابد و از بن بست برهد، چرا که تفکر، حیات دل بیناست، چنانکه طالب نور در تاریکی‌ها با چراغ و نور حرکت می‌کند.

ای مردم بر شماست که از هلاکت به بهترین صورت رهائی یابید و در حل مشکلات انتظار را پایان داده و به قرآن رجوع کنید.

توضیح حدیث:

«ماحل»: به کسی گفته می‌شود که درباره دیگری سعایت و بدگوئی می‌کند.

در اینجا قرآن، از کسی که از احکام آن پیروی نکند به خدا شکایت می‌کند.

برخی گفته‌اند «ماحل» یعنی دشمن جدال‌گر.

«انیق»: زیبا و شگفت‌آور.

«تخوم»: جمع تخم (به فتح تاء) یعنی حدود و مرزها و نشانه‌ها.

«لمن عرف الصفه»: یعنی کسی که راه شناسائی قرآن و چگونگی استنباط و برداشت از آن را می‌داند.

«عطب»: هلاکت.

«نشب» یعنی قرار گرفتن در بن بست که راه فراری ندارد.

ویژگیهای قرآن در روایات : روایت دوم

روی العیاشی بأسناده عن الحارث الأعور قال: (دخلت علی)

أمیر المؤمنین علیه السّلام فقلت: یا أمیر المؤمنین إنّا إذا کنّا عندک سمعنا الذی نسدّبه دیننا و إذا خرجنا من عندک سمعنا أشیاء مختلفه مغموسه و لا ندری ما هی. قال: أو قد فعلوها. قال: قلت: نعم. قال: سمعت رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله یقول: أتانی جبرئیل فقال: یا محمّد، ستکون فی امّتک فتنه.

قلت: فما المخرج منها؟ فقال: کتاب اللّه فیه بیان ما قبلکم من خبر و خبر ما بعدکم و حکم ما بینکم و هو الفصل لیس بالهزل من ولیه من جبّار فعمل بغیره قصمه اللّه و من التمس الهدی من غیره أضلّه اللّه و هو حبل اللّه المتین و هو الذکر الحکیم و هو الصّراط المستقیم لا تزیغه الأهویه و لا تلبسه الألسنه و لا یخلق علی الردّ و لا ینقضی عجائبه و لا یشبع منه العلماء هو الّذی لم تلبث الجنّ إذ سمعته أن قالوا: (إنّا سمعنا قرانا عجبا یهدی إلی الرّشد) « سوره جن/ ۱٫» من قال به صدّق و من عمل به أجر و من اعتصم به هدی إلی صراط مستقیم هو الکتاب العزیز الّذی لا یأتیه الباطل من بین یدیه و لا من خلفه تنزیل من حکیم حمید.) ۳

حارث اعور می‌گوید: خدمت حضرت امیر المؤمنین علیه السّلام رسیدم، گفتم: هنگامی که در محضر شما هستیم مطالبی را از شما می‌شنویم که دینمان محکم می‌شود و امّا هنگامی که از شما دور می‌شویم سخنان گوناگون و مشتبه به گوشمان می‌رسد و نمی‌دانیم واقعیت چیست؟ حضرت فرمود:

آیا آنان شما را به اشتباه می‌اندازند. حارث می‌گوید: بلی. سپس حضرتش فرمود: از رسول خدا صلّی اللّه علیه و آله شنیدم که فرمودند:

جبرئیل بر من فرود آمد و گفت ای محمّد، به زودی فتنه‌ای در امّت تو پدید خواهد آمد. گفتم: راه رهایی از آن چیست؟ جبرئیل گفت: کتاب خدا، که در آن بیان اخبار پیش از شما و حوادث پس از شما و حکم آنچه که در میان شماست وجود دارد. قرآن حقّ و باطل را از هم ممتاز می‌کند و شوخی و بیهوده‌گوئی نیست. کسی که از سرکشی و خودخواهی به آن پشت نماید و به غیر آن عمل کند خداوند عذابش می‌نماید و هر آنکه هدایت را از غیر آن، درخواست نماید گمراهش می‌کند و قرآن ریسمان محکم خدا و گفتار حکمت آمیز و راه راست است به گونه‌ای که امیال مردم آن را به کژی نمی‌کشاند و واژه‌ها آن را به اشتباه نمی‌اندازد و از ردّ و ابطال دروغ گویان کهنه نمی‌گردد و شگفتی‌های آن پایان نمی‌پذیرد و دانشوران از آن سیر نمی‌شوند. این کتاب همان است که جنیان با شنیدن آیات آن بدون مکث گفتند: «قرآنی شگفت‌آور را شنیدیم که به سوی رشد رهنمائی می‌کند».« سوره جن/ ۱٫»

معتقد به آن مصدّق و عامل به آن مأجور و متمسک به آن در راه راست می‌باشد. نوشته غیر قابل نفوذی است که باطل را در آن از پس و پیش راهی نیست و از جانب حکیم ستوده، نازل شده است.

ویژگیهای قرآن در روایات : روایت سوم

و بأسنادهما عن أبی عبد اللّه علیه السّلام قال، قال رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله: (ألقرآن هدی من الضّلاله و تبیان من العمی و استقاله من العثره و نور من الظّلمه و ضیاء من الأجداث و عصمه من الهلکه و رشد من الغوایه و بیان من الفتن و بلاغ من الدّنیا إلی الآخره و فیه کمال دینکم و ما عدل احد من القرآن إلّا إلی النّار) ۴

و باز کلینی در کافی و عیاشی در تفسیرش از امام صادق علیه السّلام نقل کرده‌اند که پیامبر صلّی اللّه علیه و آله فرمود: قرآن از گمراهی به هدایت و از کوردلی به روشن بینی و از لغزش به جبران و از تاریکی به روشنائی و از گورستان به نور رخشان و از سقوط به خود نگهداری و از انحراف به رشد و از پیچیدگی به آشکاری می‌رساند و جامع نیازهای این جهان تا جهان دیگر می‌باشد کمال دینداری شما در اوست و هیچکس از قرآن دور نگشت مگر اینکه در آتش دوزخ افتاد.

ویژگیهای قرآن در روایات : روایت چهارم

و روی عیاشی بأسناده عنه علیه السّلام قال: (علیکم بالقرآن فما وجدتم آیه نجا بها من کان قبلکم فاعملوا به و ما وجدتموه ممّا هلک بها من کان قبلکم فاجتنبوه) ۵

عیاشی با سندهای خود از حضرت امام صادق علیه السّلام نقل می‌کند که حضرتش فرمود:

بر شماست که به قرآن چنگ زنید پس هر آیه‌ای را که می‌بینید که پیشینیان شما بدان عمل کرده و نجات یافته‌اند، بدان عمل کنید. و هر آنچه را که با آن هلاک شده‌اند از آن خودداری کنید. [منهیاتی را که اقوام گذشته عمل کرده و به هلاکت افتاده‌اند شما از آن اجتناب و دوری کنید.]

ویژگیهای قرآن در روایات : روایت پنجم

تفسیر الإمام الحسن العسکری علیه السّلام قال: قال رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله: (إنّ هذا القرآن هو النّور المبین و الحبل المتین و العروه الوثقی و الدّرجه العلیا و الشّفاء الأشفی و الفضیله الکبری و السّعاده العظمی من استضاء به نوّره اللّه و من عقد به اموره عصمه اللّه و من تمسّک به أنقذه اللّه و من لم یفارق أحکامه رفعه اللّه و من إستشفی به شفاه اللّه و من اثره علی ما سواه هدیه اللّه و من طلب الهدی فی غیره أضلّه اللّه و من جعله شعاره و دثاره أسعده اللّه و من جعله إمامه الذّی یقتدی به و معوّله الذّی ینتهی إلیه أدّاه اللّه إلی جنّات النّعیم و العیش السّلیم).)

پیامبر صلّی اللّه علیه و آله فرمود: این قرآن نور آشکار، ریسمان سخت، تکیه‌گاه محکم، نردبان بلند، شفای کامل، فضیلت کبری و سعادت عظمی است، کسی که از آن روشنائی بخواهد خداوند او را نورانی می‌گرداند و هر آنکه کارهای خود را با آن پیوند دهد از خطرات مصون می‌ماند و هر آنکس که به آن متمسّک گردد نجاتش دهد و هر کس از احکام آن مفارقت نکند مقامش را بالا می‌برد. کسی که از آن شفا خواهد بهبودیش بخشد و کسی که قرآن را بر غیر آن برگزیند راهنمائیش کند و آنکه هدایت را از غیر قرآن بخواهد خداوند گمراهش نماید (او را به خود واگذارد). آنکس که قرآن را پوشش زندگی خود سازد نیکبخت گردد و هر که آنرا رهبر خویش بداند و به آن تکیه کند او را به بهشت و نعمت‌های پاکیزه و رفاه و آسایش می‌رساند.

ویژگیهای قرآن در روایات : روایت ششم

عن أبی جعفر علیه السّلام قال: قال رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله: (یا معاشر قرّاء القرآن إتّقوا اللّه فیما حمّلکم من کتابه فإنی مسئول و إنّکم مسئوولون إنّی مسئول عن تبلیغ الرّساله و أمّا أنتم فتسئلون عمّا حملتم من کتاب اللّه و سنّتی.) ۶

از امام صادق علیه السّلام روایت شد که حضرتش فرمود: رسول صلّی اللّه علیه و آله فرمود:

ای گروه قاریان قرآن، درباره آنچه از علوم قرآن که بر دوش شما نهاده شده تقوا پیشه کنید (حقّ آن را با عمل به آن نگاه دارید). پس من و شما در برابر آن مورد سئوال هستیم من از تبلیغ رسالت مورد سئوال هستم و شما نسبت به علوم آن و سنّت من که علم آن را دارید.

ویژگیهای قرآن در روایات : روایت هفتم

عن أبی جعفر علیه السّلام قال: قال رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله: (أنا اوّل وافد علی العزیز الجبّار یوم القیمه و کتابه و أهل بیتی ثمّ امّتی ثمّ أسألهم ما فعلتم بکتاب اللّه و أهل بیتی) ۷

از امام باقر علیه السلام نقل شد که حضرتش فرمود: پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه و آله می‌فرمود: من اولین کسی هستم که در روز قیامت بر خدای عزیز جبّار وارد می‌شوم و کتاب خدا و اهل بیت من با من هستند، بعد از آن امّت من وارد می‌شوند، آنگاه از امّتم خواهم پرسید که با کتاب خدا و اهل بیت من چه کرده‌اید؟

ویژگیهای قرآن در روایات : روایت هشتم

کافی عن سعد الإسکاف عن الباقر(ع) علیه السّلام قال: قال رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله: (اعطیت السور الطول مکان التّوراه و اعطیت المئین مکان الانجیل و اعطیت المثانی مکان الزّبور و فضّلت بالمفصّل ثمان و ستّون سوره و هو مهیمن علی سائر الکتب فالتّوراه لموسی و الإنجیل لعیسی و الزّبور لداود علیه السّلام) ۸

از سعد اسکاف روایت شده که امام باقر علیه السّلام فرمود: رسول اکرم صلّی اللّه علیه و آله فرمود: سوره‌های طولانی قرآن به جای تورات و سوره‌های صدتائی- صد آیه‌ای- به جای انجیل و مثانی به جای زبور، و آنچه اضافه داده شده سوره‌های مفصّل است که تعداد آن شصت و هشت سوره است و قرآن بر کتب دیگر برتری دارد، تورات بر موسی و انجیل بر عیسی و زبور بر داوود، نازل شده است.

توضیح حدیث:

در تفسیر الفاظ این حدیث، دانشمندان اقوال گوناگونی دارند امّا بهترین آن‌ها که با سوره‌های قرآن کریم نیز مناسب است این می‌باشد که:

«طول» بر وزن «صرد» جمع طولی است همچون کبر جمع «کبری»، و به هفت سوره اوّل قرآن پس از سوره فاتحه الکتاب اطلاق می‌گردد، بنابر اینکه انفال و برائت را یک سوره بدانیم، زیرا هر دو در جنگ نازل شده‌اند و لذا نام «قرینتین» گرفته‌اند. [یعنی هر دو نزدیک بهم هستند و بین آن‌ها «بسمله» فاصله نشده است].

«مئات»: [صد آیه‌ای‌ها] که از سوره بنی اسرائیل (اسراء) تا مومنون را گویند که در حدود صد آیه می‌باشد، و جمعاً هفت سوره از قرآن را شامل می‌شود.

«مثانی»: به بقیه سوری که آیات، در آن‌ها معمولاً کمتر از صد آیه و بیشتر از آیات مفصلّات می‌باشد، می‌گویند. در نتیجه در نامگذاری «مثانی» یکبار سوره‌های بلند- طوال- مبدء قرار گرفته‌اند و سوره‌های پس از آن‌ها دوّمی نامیده شده‌اند بار دیگر «مئات» مبدء قرار گرفته و سوره‌های بعد از آن دوّمی نامیده شده‌اند. [و به عبارت روشن‌تر یکبار مبدء محاسبه را سوره‌های طولانی قرار می‌دهیم و سوره‌های پس از آن‌ها یعنی از سوره دهم- یونس- تا سوره شانزدهم قرآن- نحل- «مثانی» می‌شوند و بار دیگر سورهای «مئات» را مبدء قرار داده که در این صورت سوره‌های پس از آن و پیش از «مفصلات» یعنی از سوره بیست چهارم- نور- تا سوره چهل و ششم قرآن- احقاف- مثانی نام می‌گیرد.]

پی نویس‌ها

____________________

(۱)- تفسیر العیاشی/ محدث جلیل ابی النصر محمّد بن مسعود بن عیاش سلمی سمرقندی، به تصحیح: سید هاشم رسولی. [تهران]: علمیه اسلامیه ج ۱: ص ۲:حدیث ۱

(۲)- الاصول من الکافی/ ثقه الاسلام ابی جعفر محمد بن یعقوب بن اسحاق کلینی رازی، تصحیح و تعلیق: علی اکبر غفّاری.- [تهران]: مکتبه صدوق، چاپ دوّم: ۱۳۸۱- ق.- ج ۲: ص ۵۹۸: حدیث ۲ از کتاب «فضل القرآن».

(۳)- تفسیر العیاشی: ج ۱/ ص ۳: حدیث ۲

(۴)- الاصول من الکافی: ج ۲/ ص ۶۰۰: حدیث ۸ و تفسیر العیاشی: ج ۱/ ص ۵: حدیث ۷

(۵)- تفسیر العیاشی: ج ۱/ ص ۵: حدیث ۶

(۶)- الاصول من الکافی: ج ۲/ ص ۶۰۶: حدیث ۹ از باب «فضل حامل القرآن».

(۷)- مدرک سابق: ج ۲/ ص ۶۰۰: حدیث چهارم از کتاب «فضل القرآن».

(۸)- مدرک سابق: ج ۲/ ص ۶۰۱: حدیث دهم از کتاب «فضل القرآن».

منبع:

نام کتاب: هفده گفتار در علوم قرآنی

نویسنده: سید حسین حسینی